[DOSYA] OSMANLI DÖNEMİNDE ÇOCUK DERGİLERİ

Özellikle 15. yüzyıldan sonra dünyada hızla yayılan çeşitli fikir akımları matbaanın da kullanımının artması sayesinde Osmanlı Devleti’nde de etkili olmuş, bunun sonucunda gerek günlük hayatta gerek kültür sanat alanında birçok değişim gerçekleşmiştir. Bu yazımızda devrin gelişmelerini çocuk dergileriyle ilgili yazılmış makaleler ışığında bu dönemde çıkarılan başlıca çocuk dergileri açısından inceleyeceğiz. Keyifli okumalar…

1869 yılında yayın hayatına başlayan ve Osmanlı Dönemi’nde bilinen ilk çocuk dergisi olan Mümeyyiz iyiyi kötüden ayıran anlamına gelmektedir. Bu dergi aynı zamanda Tanzimat Döneminde en uzun süre hayatta kalan dergi olma özelliğine sahiptir. Aynı adla çıkarılan gazetenin eki olarak yayımlanan bu derginin her sayısı ayrı renkte basılmıştır. Mahalle mektebi ve rüşdiye öğrencilerine yönelik yayımlanan dergide çocukların gazete, dergi gibi süreli yayınlara daha fazla ihtiyacı olduğu vurgulanmış çocuğun güzel ahlakı ve bilgilenmesi esas alınmıştır. Bu dergi ile ilgili önemli bir diğer özellik hayal ürünü bir takım faydasız sözden ibaret olduğu gerekçesiyle şiire yer vermemesidir (KÜÇÜK, 2010).

Mümeyyiz’den altı yıl sonra çıkarılan ikinci çocuk dergisi Sadakat 1875 yılında, ilk sayısında hükümet izni belirtilerek, yayın hayatına başlamıştır. Künyesinde verilen ilanda ‘çocuklara ait kitaptan başka ilanın yayınlanmayacağı’ bildirilmiştir. Mümeyyiz’e nazaran daha sade bir dille yayımlanmıştır. Dergi 6. sayıdan Etfâl adını almış ve bağımsız bir dergi olarak yayın hayatına devam etmiştir. Etfâl’de Sadakat’a göre daha ağır bir dil kullanılmıştır (KÖSE, 2015).

Etfâl ile aynı dönemde yayılanmış olan Arkadaş dergisi 1876 yılında Mehmet Şemseddin tarafından çıkarılmıştır. Genel anlamda dili ve sayfa tasarımı sade olan yayın, imlada bazı yeniliklere yer vermiştir. Dergi Batılı anlamdaki ilk çocuk dergisidir ve Batı’daki gelişme ve keşiflerden haber vermeyi hedeflemiş; her sayısında bir hayvan veya yeni bir icat tanıtılmıştır. Dergi kendisinden önce çıkarılan çocuk mecmualarını ihtiyacı karşılayamadıklarından ötürü eleştirmiş; ülkede bu alanda duyulan ihtiyacı vurgulamıştır (KÖSE, 2015).

1881 yılının son günlerinde yayın hayatına başlayan Çocuklara Kıraat dergisinin temel amacının çocukları Türkçe okumaya alıştırmak olduğu söylenmiştir. Bunun dışında amaçlarından bir diğeri de okul müfredatı dışındaki bilgilere de yer vererek çocukları bu konularda da bilgilendirmek olmuştur. Salt erkek çocukları için değil kız çocukları için de içerik hazırladıklarını duyurmuştur. Dergide ahlaki öğütlere, tabiata ait unsurlara, eğitsel konulara, mekan ve farklı eşyaların tanıtımı gibi konulara yer verilmiştir. Bunun yanı sıra dergide tercüme yazılar, hikayeler, şiirler, bilmece ve atasözleri de yer almaktadır. Dergide yayımlanan ‘İmla Bahsi’ isimli bölüm derginin dil konusundaki hassasiyetinin önemli bir göstergesidir. İmla üzerine verilen bilgilerin imlanın okumaya etkisi, harf bitişmeleri, harflerin ses karşılıkları gibi başlıklarda toplandığı görülmektedir. 19. yüzyılda yayılmaya başlayan milliyetçilik hareketinin de etkisiyle dilin sadeleşmesi meselesine bu derginin sayfalarında da rastlanır (BALCI, 2014).

1882 yılında iki haftada bir yayımlanan Çocuklara Arkadaş dergisi 12 sayfa ile o güne dek çıkarılan dergiler arasında en fazla sayfa sayısına sahip dergi olmuştur. Dergi amaçlarından birinin çocukları okumaya teşvik ettiğini duyurarak eğitime ağırlık verdiğini göstermiştir. Bununla birlikte dergi içeriğinde resimlere de yer vererek çocukların dikkatini canlı tutmayı ihmal etmemişlerdir (KÖSE, 2015). Dergide yer alan hikayelerden çıkarılacak dersin açık açık söylenmesi yerine sezdirilmesi sağlanmış, bu da ülkemizde çocuk edebiyatı alanında önemli bir adım olmuştur. Her sayısında bir hayvan tanıtılan dergide, İstanbul’un tarihi yerleri, tabiat ve fenle ilgili yazılara yer verilmiştir (KÜÇÜK, 2010).

Çocuklara Ta’lim dergisi 1887 yılında yayımlanmış ve Mümeyyiz gibi bu derginin de her sayısı farklı renkte basılmıştır. Dergi her sayısında tanıtacağı hayvanı kapağına basarak kapağı resimli ilk çocuk dergisi olmuştur. Derginin yayın döneminde eğitim işlerinin düzenlenmesinden sorumlu olan Maarif Nezaretinin izniyle çıkarılması bu dönemde çocuk dergilerinin denetim altına alındıklarını göstermektedir. Dergi içeriğindeki bilgi yoğunluğuyla çağdaşları kadar çekiciliğe ulaşamamış, bu nedenle çok uzun bir yayın hayatı olmamıştır (KÖSE, 2015).

1896 yılında yayın hayatına başlayan Çocuklara Mahsus Gazete isimli dergi 12 yıl aralıksız yayımlanarak 627 sayıya ulaşmış ve Osmanlı Döneminde yayımlanan en uzun soluklu çocuk dergisi olmuştur. Dergide çocukların ilgisini çekecek görsellerin yanı sıra okuyucularla bağları kuvvetlendirmek ve haberleşebilmek amacıyla açık mektuplar, bilmeceler, ilanlar, kampanyalar yer almıştır. Ayrıca çocukların akademik bilgilerine katkı sağlaması amacıyla genel kültür, fen, doğa, matematik gibi alanlarda makalelere yer verilmiştir. Bunların yanı sıra dergide fabl, şiir, hikaye, tiyatro, gezi yazısı, biyografi gibi edebi türlere yer verilmiştir. Bu dergi ile ilgili bir başka özellikse kendisinden önceki dergilerle karşılaştırıldığında en fazla çeviri yayımlamış dergi olmasıdır. Öyle ki bitki ve hayvanları anlatan yazılardan uzak ülkelerin kültürünü anlatan gezi yazılarına kadar birçok yazı çeviridir. Bu dergide çeviri meselesi öyle boyutlara ulaşmıştır ki yerel haberlere oldukça az yer verilmiştir (KÜÇÜK, 2010).

İstanbul dışında yayımlanan ilk dergi 1897 yılında Selanik’te yayın hayatına başlayan Çocuklara Rehber dergisi olmuştur. Bu dergi de çocuklara eğlendirirken öğretmeyi amaçlamıştır. Çocuk dergileriyle ilgili çalışmalarını Eski Harfli Çocuk Dergileri adlı kitabında paylaşan Cüneyd OKAY bu dergiyi ‘’Avrupa standartlarına yaklaşan bir dergi’’ olarak ifade etmiş, ilk çocuk edebiyatı ürünlerinin de yine burada görüldüğünü belirtilmiştir. Yayın ilkelerine ters düşmemesi şartıyla okuyuculardan gelen yazılara da yer verilmiştir. Bir çocuk dergisi olmanın bilinciyle sade bir dil kullanmışlardır (BALCI, 2003).

1905 yılında yayımlanmaya başlanan Çocuk Bahçesi dergisinin de amacının çocuklara eğlendirirken öğretmek olduğu belirtilmiştir. Derginin yazarları arasında Tevfik Fikret, Mehmet Emin Yurdakul, Ali Ulvi Öleve, Rıza Tevfik Bölükbaşı gibi dönemin ünlü edebiyatçıları da görülmektedir. Bazı sayılarında Balkanlar’daki Osmanlı toprakları, karekök ve üçgenin iç açıları gibi bilgilere yer verilmiştir (KÖSE, 2015).

1908 yılı sonrasında devlet idaresini ele alan İttihat ve Terakki Cemiyeti yoğun bir şekilde ‘Osmanlıcılık kimliği oluşturma’ politikası izlemiş, yurt içinde ve dışında yaşayan Türklerde vatanseverlik duygularının yükselmesi meselesini önemsemiştir. Bu dönemde gerek yönetimin uyguladığı politikalar gerek o dönemde meydana gelen savaşlar yayımlanan dergilerin içeriğini belirlemiştir. Eğitim, eğlence, sanat konuları yerini milliyetçilik, devlete sadakat gibi konulara bırakmıştır. Bu dönemin önde gelen dergileri Mekteplilere Arkadaş, Çocuk Dünyası, Türk Yavrusu’dur (KÖSE, 2015).

 

  1. Dünya Savaşı esnasında yayımlanan Hür Çocuk dergisinin en dikkat çekici özelliği künyesinin Arap harflerinin yanında Latin harfleriyle de Fransızca olarak yazılmış olmasıdır. Devam etmekte olan savaşa rağmen önceki dergilerde olduğu gibi milliyetçilik, vatanseverlik konularına yer verilmemiştir. Bunun yerine yazı yazmanın hafızaya etkisi, konuşan bitkiler, gece uykusu gibi çocuklara cazip gelebilecek ve fayda sağlayabilecek yazılara yer verilmiştir. Dergi çocuklar için 3 sayı süresince yayımlandıktan sonra Malumat adını almış ve yetişkinlere hitap etmeye başlamıştır (ERCAN ve AKPINAR, 2017).

 

Çocuklar için ayrı dergi ve gazetelerin yayımlanması; bu eserlerde eğitim, eğlence gibi konuların yer alması modern çocukluk düşüncesinin bu coğrafyada Osmanlı döneminde yayılmaya başladığını göstermektedir. Dergiler genel anlamda incelendiğinde hemen hemen hepsinin çocuğu cezbedecek yollara başvurduğu ve dilin değişimi meselesinin önemli  bir yer tuttuğu görülmektedir.

KAYNAKÇA:

BALCI, A. (2003). Bir Okuma Materyali Olarak Çocuk Dergileri ve ”Çocuklara Rehber”. TÜBAR, 319-349.

BALCI, A. (2014). Çocuklara Kıraat Dergisi. bilig, 25-42.

ERCAN, A. N., & AKPINAR, Ş. (2017). Eski Harfli Çocuk Gazetelerinden ”Hür Çocuk”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 74-108.

KÖSE, İ. (2015). Osmanlı’da Eğitimin Modernleşme Hareketleri: Dönemin Çocuk Mecmualarında Eğlence ve Eğitim Yaklaşımları (1869-1922). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 137-163.

KÜÇÜK, S. (2010). İlk Türkçe Çocuk Dergileri ve ”Çocuklara Mahsus Gazete”. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 221-257.

GÖRSELLER: KÖSE, İ. (2015). Osmanlı’da Eğitimin Modernleşme Hareketleri: Dönemin Çocuk Mecmualarında Eğlence ve Eğitim Yaklaşımları (1869-1922). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 137-163.

HAZIRLAYAN: SAYNUR ÇETİNKAYA