Çocuk Bilim Kitaplarında Toplumsal Cinsiyet Temsili

ÇÇocuklar için yazılan bilim kitaplarında kadınların önemli ölçüde temsil edilmediği ortaya çıkmıştır. Bu tür kitapların çocuklara meslek seçimi konusunda yol gösterdiği bilinmektedir. Bu yüzden çocuk kitaplarında kadınların da yer alması, bilimin tüm alanların onlar için de uygun olduğunu göstermek için gereklidir.

Küçük çocuklara büyüyünce ne olmak istediği sorulduğunda “astronot ve doktor” gibi meslekler en çok söylenen meslekler arasında gelmektedir fakat onlara bir bilim insanı çizin dediğinizde kâğıtta göreceğiniz bir erkek olacaktır. Çocuklar bu tür ön yargıları çevrelerinden ya da birçok kaynaktan öğrenirler. Çocukların çizimlerinde kadın bilim insanlarının olmaması bizi şaşırtmamalı çünkü aslında bizler de onlara bunun aksini gösterecek çizimleri sunmuyoruz.

Çocuk bilim kitaplarındaki çizimler ve resimler hakkında yapılan çalışmalar gösteriyor ki kadınlar neredeyse bu kitaplarda hiç temsil edilmiyor. Özelliklede fiziksel bilim alanlarındaki görsellerde kadınların teknik bilgisi ve yeteneği göz ardı edilmiş. Bu kitaplardaki imgeler, bilimin erkekler için bir alan olduğu; bilim, teknoloji, mühendislik ve matematikteki (STEM) kariyerlerin kadınlar için önemsiz olduğu izlenimini vermektedir.

Gelişim kuramları, çocukların toplumsal çevrelerine uyum sağlamaları için toplumda var olan cinsiyet rollerini öğrendiklerini açıklamaktadır. Bu durum çocukların kendilerini bulma çabalarının etkiler ve kendileri için var olan geleneksel cinsiyet davranışlarını öğretir.

Çocuk bilim kitaplarındaki çizim ve resimler, cinsiyetlere uygun meslekler hakkında bilgi vererek bu öğretilere katkı sağlamaktadır. Bu durum onları cinsiyete göre belirlenen kariyerleri kabul etmelerini sağlar. Buna karşılık, kızların büyüdükçe bilime olan ilgilerini geliştirmelerine yardımcı olmak ve kadın bilimcilere olan olumsuz ön yargıların ortadan kalkması için bilim kitaplarında kadın modellerin var olması gerekmektedir.

Araştırmaya için, İngiltere’deki iki halk kütüphanesinde yer alan bilimle ilgili resimli çocuk kitapları analiz edildi. Öncelikle mevcut 160 kitapta kadın, erkek görsellerinin ne sıklıkla yer aldığı hesaplandı. Sonra iki bilimsel mesleğin -doktorluk ve astronotluk- detaylı bir analizi yapıldı. 26 kitaptan oluşan bu alt kümede, kadın-erkek astronotların ve doktorların resimleri incelendi.

Genel olarak, çocukların bilim kitaplarında erkelerin kadınlara nazaran üç kat daha fazla var olduğunu ve bilimin erkekler ait bir alan olduğunu vurgulayan toplumsal yapının var olduğunu görüldü. Kadınların temsil sayısı kitapların hedef yaşının büyümesiyle daha da azalıyor. Kadınlar genel olarak pasif, düşük statüde ve vasıfsız olarak tasvir ediliyor ya da birçok kitapta temsil edilmiyorlar bile.

Örneğin, çocuklar için yazılmış uzay araştırmaları hakkındaki bir kitabı, bir uzay yürüyüşüne neyin dahil olduğunu gösterir. Uzay giysilerinin var olduğu resimlerin yanında hemen bu giysiler olmadan astronotun kanının kaynayacağı ve vücudunun parçalayacağı ifade edilirken İngilizce ’de var olan cinsiyet ifadelerinden biri kullanılıyor. Erkek zamirlerin (he) kullanılması, bu kıyafeti giyen kişinin erkek olduğunu gösteriyor.

Kurguda imajı kullanılan astronot Sunita Williams da dahil olmak üzere uzay yürüyüşleri yapan 11 kadın astronotun isimlerinden hiç bahsedilmiyor. Williams’ın yüzü uzay başlığıyla kapalı olduğundan metinde sadece erkeklerden bahsediliyor. Çocuklar bu durumda kadınların uzay yürüyüşü yapmadığını astronotların sadece erkeklerden oluştuğunu düşünmesi çok olasıdır.

Başka bir kitapta ise, bir uzay istasyonunun içinde yüzen ve kameraya gülümseyen bir kadın astronot görüyoruz. Astronotları bu noktaya getirmek için gereken nitelikler ve deneyimler oldukça geniştir. NASA’nın astronot eğitim programında yer almak, her yıl binlerce uygulama ile oldukça zorlayıcı bir hal alıyor. Ancak kitapta kadının eğitimi, uzmanlığı ve bu konu hakkındaki bilgisinden söz edilmiyor.

Bunun yerine, resmin altında şöyle yazıyor: “Sıfır G’de her gün kötü bir saç günü.” Kadınların görünümüne odaklanan böyle yorumlarla, bilime katkıları ciddiye alınmıyor.

Çalışma aynı zamanda disiplinler arasındaki önemli farklılıkları da tespit etmiştir. Fizik kitaplarındaki görsellerin yüzde 87’si erkeklerden veya erkek çocuklardan oluşuyor. Sadece birkaç fotoğrafta kadın astronotlar resmediliyor ama bunların hiçbirinde kadınlar mekik kullanırken, deney yaparken veya uzay yürüyüşünde gösterilmiyor. Biyoloji ile ilgili kitaplar, tam tersine kadın ve erkek imajlarının eşit bir dengesine sahipler. Kadın doktorların erkeklerle aynı faaliyetleri yürütüp erkek doktorlarla aynı statüde oldukları gösteriliyor.

Peki, bu durum neden bu kadar önemli?

Görüntülerin önemli olmadığını, resimlerdeki iletilerin önemsiz olduğunu düşünebilirsiniz fakat milyarların döndüğü reklam sektörü sizinle aynı fikirde değil. Reklamlar, ürünler veya hizmetler için nadiren ayrıntılı bilgiler verir, bu durum verdiği diğer mesajları önemsiz kılmaz. Bunun aksine, reklamlar izleyiciyi kendine çekmek için arka planda kullandığı çekici yaşam tarzlarına ya da gösterdiği sosyal statülere güvenir.

Aynı şekilde, çocuk kitapları da kariyer seçimlerinin reklamını yapar ve kullandığı görsellerde mesleklerde bulunan cinsiyet ayrımlarını çocuklara sunar.

Araştırmalar da gösteriyor ki, çocuklar daha okula başlamadan erkeklerin çoğunlukta olduğu alanlarda kadınlara göre daha başarılı olduğu algısına sahiptirler. Sekiz yaşına kadar küçük kız çocuklarının fen ve matematik derslerine öğretmenleri ve velileri tarafından genellikle yeteri önem verilmiyor, fizik alan A düzeyindeki öğrencilerin yalnızca yüzde 20’sinin kadın olması da bu yüzden pek şaşırtıcı değildir. Başarılı kadın bilim insanlarıyla yapılan görüşmeler, kızların bilimde rol modellerini aradıklarını ama çoğu zaman bulamadıklarını göstermiştir.

Bu nedenle, çocuk kitaplarındaki görsellere daha fazla önem verilmesi gerekmektedir. Kitap editörleri ve illüstratörleri, kadınları da nitelikli, yetenekli olarak temsil etmek için çaba sarf etmeleri gerekmektedir. Kadınların sadece asistan ya da gözlemci olarak değil, bilimsel faaliyetlerde aktif olarak var oldukları resmedilmelidir. Kadınlar ayrıca, STEM mesleklerinde kendi rol modellerini görmeye ve bu kariyerleri seçebilmeleri için daha fazla sayıda temsil edilmeye ihtiyaç duymaktadır.

Ebeveynler, öğretmenler ve kütüphaneciler – yazarlar, ressamlar ve yayıncılar ile birlikte – kitaplarda bulunan cinsiyetlendirilmiş mesajları incelemelidirler ve kitaplardaki resimlerin çocuklara neyi öğrettiğini sorgulamalıdırlar.

KAYNAK: the CONVERSATION TERCÜME: FATMA BEYZA ATEŞ

28 Şubat Sürecinin Çocuk Edebiyatına Etkileri

Edebi Çocuk’tan Zafer Özdemir 28 Şubat’ın çocuk edebiyatına etkilerini Nehir Aydın Gökduman ile konuştu. 2013 yılında gerçekleştirilen röportajda 28 Şubat’ın çocuk edebiyatına etkileri tartışılıyor.

***

28 Şubat sürecinin çocuk edebiyatına olan etkilerine ilişkin gözlemleriniz nelerdir?

Postmodern olsun ya da olmasın bütün darbelerin ilk vurduğu alan düşünce ve eğitimdir. 28 Şubat’ın da yine en çok din eğitimini olumsuz etkilediği apaçık bilinen bir gerçek. Dinî eğitimin sacayağı olarak görülen ve bu süreçte büyük yara alan gerek din eğitimi veren okullar, gerek sivil toplum kuruluşları, gerekse bu eksende yayın yapan gazete, dergi ve kitapçılar, yok edilme tehdidiyle karşı karşıya kaldı. Çok partili döneme geçişten sonra din eğitiminde kazanılan özgürlüklerin tamamının 28 Şubat dönemindeki baskı ve dayatmalarla ortadan kaldırılması, sürecin ne kadar ağır işlediğinin ayrı bir göstergesi oldu. Tabii ki eğitimin tarumar edildiği böyle bir zapturapt ortamında bizim camiadaki çocuk edebiyatının ve kitaplarının güllük gülistanlık bir seyir göstereceği de beklenemezdi.  İyi hatırlıyorum 1998 yılıydı. Her gün 28 Şubat heyulasının başımıza ördüğü çorapların türlü türlü hâlleriyle irkiliyorduk.  Bir akşam televizyon kanalında haberleri izlerken,  spikerin elinde bir anda kendi yazdığım romanlardan birini gördüm. Kitap, bir lisede edebiyat öğretmeni tarafından öğrencilere tavsiye edilmiş, bir öğrenci velisi bu durumdan rahatsız olmuş ve idari makamlara yaptığı şikâyet sonucunda öğretmenin liseden tasfiyesi uygun görülmüştü. Bir kitap tavsiyesinin yol açtığı bu garabet ve yazdığım kitabın bir suç unsuru gibi ekranda sergilenerek içinden pasajlar okunması, o dönemde haber bültenlerinin hangi maksada uygun haber ürettiklerinin basit kanıtlarından biriydi. Bu haber, sonrasında da gazete manşetlerinde boy göstermişti.

Tabii böyle militarist bir kuşatma altında ne yetişkin ne de çocuk edebiyatının bizim camiada öyle pek ilerleme gibi bir şansı olamazdı. Zaten bizim literatürümüze Tanzimat’la birlikte giren çocuk edebiyatı daha çok sistemin müsaade ettiği ve desteklediği çevrelerin tekeline verilmişti. Üç-beş isim dışında Müslümanlar yıllarca bu alana uzak durmuşlardır. (Burada değerli üstad Cahit Zarifoğlu’nu rahmetle anmak isterim) 1970’lerden sonra Müslümanların aktif yayıncılık politikalarında ise daha çok tefsir, fıkıh gibi çeviri eserlerin hâkimiyeti mevcuttu. Çocuklar için yazıldığı iddia edilen ve özellikle dinî kitap olarak nitelenen kitaplar da ancak ilmihal tarzında olanlardı. Yani ne uzun soluklu bir roman, ne bizi anlatan anekdotlar… En azından ben kendi adıma bunlara rastlamadığımı söyleyebilirim. Aslında birçok ebeveynin ortak sıkıntısıydı. Çocuğunuz eli kalem tutup okumaya başladığında ona kendi dünya anlayışınızla paralellik gösteren edebi eserler arardınız, ama dön dolaş hep aynı noktaya gelirdiniz.

Bugüne baktığımızda bu durumun eskiye nazaran oldukça aşıldığını görsek de 28 Şubat, bu ilerlemenin önüne büyük bir set koymuş, dünya perspektifinden çocuk edebiyatını çok geriden takip etmemize sebep olmuştur. Bugün George Orwell, Roald Dahl, Michael Ende gibi ünlü yazarların 1950’ler ve sonrasında yazdıkları kitapları okuduğumuzda, kendimizin 2000’lerde ne hâlde olduğunu daha iyi anlayabiliyoruz.

Yazarlık serüveniniz devam ediyor; sadece çocuk edebiyatı alanında değil, roman ve hikâye türünde de eserleriniz var. Yaşadığımız dünya bir yazar olarak sizi nasıl etkiliyor? Örneğin konu seçiminde aile ilişkileri, pedagojik sorunlar, savaşlar veya başka sorunlardan öncelik sıralaması gözetiyor musunuz?

Yirmi yıla yakındır, edebiyat alanında yazıyorum. Yazıya ilgim ilkokul yıllarından bu yana olsa da profesyonel olarak uğraş edinmem de sanırım yaşadığım ortam ve şartların büyük etkisi oldu. Mesela ilk gençlik dönemimde tuttuğum anekdot ve günlüklere göz attığımda bile, yazılarımın ekseninde; fıtri olanın sınırlanması, iğdiş edilmesi, zulüm merkezli sömürü ve himaye karşısında doğan refleksi görüyorum. Bu sonraki süreçlerde de değişmedi. Zaten Kur’an’ın muhtevası ve bize sunduğu İslam algısında da insan doğasını en çok etkileyen gerçekliğin de hak ve adalet arayışı olduğunu düşünüyorum. Konu seçimi de kimliğin tezahürü olarak şekilleniyor doğal olarak. Yazarak günü yakalamayı, dünya gündeminde ya da ülke içinde hepimizi ilgilendiren kitlesel meseleleri edebiyatla bütünlemeyi seviyorum. Bana göre bu yalnızca köşe yazarlarının işi değil. Edebiyat, ‘en güzel söz’ söyleme sanatıysa yelpazesi de bir o kadar geniş tutulmalı… Mesela, 28 Şubat’ta ısrarla yazdığımız başörtüsü hikâyeleri. O dönem eğitim ve öğretim hakları babında, hak ve adalet için yazıya yüklenen bir misyondu ve işlevsel de oldu. Yazıya yön veren saikler yaşamdan kopuk değilse anlam buluyor. Mesela okuduğum gazete küpürlerinden çıkardığım çok öykü olur benim. Çocukları gözlemlediğim, onların kıymetli cümlelerini biriktirdiğim notlarım, ailemden yola çıkarak edindiğim tecrübeler, anneliğin yüklediği duygular, insanın havsalasında derin yaralar açan savaşlar, fotoğraflar ve tüm bunların yanında çocukluğumdan bu yana kopamadığım kitaplarım, okumalarım…  Yazının şekillenmesinde hepsi ayrı öneme sahip benim için.

Röportajın tamamını okumak için tıklayınız.

Hayvan Çiftliği Ne Anlatır?

Celal Üster’in 2017 yılındaki “Orwell Yaşasaydı…” isimli yazısından:

***

Evet, 1945 Ağustosu’nda yayımlanan “Hayvan Çiftliği”nin, 1945 Ekimi’nde kurulan BM’nin “Güvenlik Konseyi’ni beş ülkeyle sınırlayan düzenini” eleştirmesi olanaksızdı. Kitap, pek çok yorumcuya göre, o günlerin Sovyetler Birliği’ni, dahası Stalin’in zorba, tek adam yönetimini eleştiriyordu. 

Erdoğan belki de kitaptaki “Bütün hayvanlar eşittir, ama bazı hayvanlar öbürlerinden daha eşittir” sözünden yola çıkarak, BM’ye dolaylı bir eleştiri yöneltmek istemişti. Ama yine de, “Hayvan Çiftliği” okunduğunda, kitabın başlarında “Bütün hayvanlar eşittir” diyen yöneticilerin, yılgı ve korkunun kol gezdiği bir düzen yarattıktan sonra, bu “özdeyiş”i “Bütün hayvanlar eşittir, ama bazı hayvanlar öbürlerinden daha eşittir” diye geliştirmelerinin (!), hakların ve özgürlüklerin ortadan kaldırıldığı bir toplumdaki ayrıcalıklı zümreyi işaret ettiği hemen anlaşılacaktır

Bir çiftlikte yaşayan hayvanlar, kendilerini ezip sömüren insanlara başkaldırıp yönetime gelerek daha eşitlikçi bir düzen oluşturmuşlar, ama kurnaz ve iktidar düşkünü domuzlar çok geçmeden önderliği ele geçirerek devrimi yolundan saptırmışlar, ne yazık ki insanların yönetiminden daha baskıcı, daha acımasız bir diktatörlük kurmuşlardır.

Kanımca, Orwell, “Hayvan Çiftliği”nde, yalnızca dönemin Stalin yönetimini eleştirmekle, sınırlı bir amaçla yetinmiş olsaydı, bu roman yetmiş yıldan fazla bir süredir dünya edebiyatının başyapıtları arasında yer alamaz, bir kült kitap olup çıkamazdı. 

Kitabı benden çok önce, 1954’te dilimize çevirmiş olan “Ateşten Gömlek”in, “Sinekli Bakkal”ın yazarı Halide Edib Adıvar’ın dediği gibi, “Orwell (…) herhangi bir idarenin, nizam ve kanundan ayrılınca nasıl bir afete yakalanacağını resmetmiştir.”

Gerçekten de, “Hayvan Çiftliği”nin anahtarı, kitabın son sahnesindedir. 
Bir baskı biçiminin yerini başka bir baskı biçimi almıştır. Hayvanların eski efendileri, komşu çiftliklerdeki insanlar ile yeni efendileri domuzlar, Çiftlik Evi’nde bir şölen sofrasının başında toplanmışlar, şerefe kadeh kaldırmaktadırlar. Yüzlerini cama dayayarak içeride olup biteni dehşet içinde izleyen hayvanlar, içeridekilerin yüzlerinde bir tuhaflık sezerler. İnsanlarla domuzları birbirlerinden ayırt edememektedirler. İnsanlar domuzlara, domuzlar insanlara dönüşmüştür…”

Yazının tamamı için tıklayınız.

Çocuk Romanlarında Çingenelik Algısı ve Çingene Çocuk İmajı

Çocuk Vakfı tarafından yayımlanan Çocuk ve Medeniyet Dergisi 6. sayıda Şener Şükrü Yiğitler’in “Çocuk Romanlarında Çingenelik Algısı ve Çingene Çocuk İmajı” isimli çalışması yayımlandı.

Çalışmanın özet kısmından;

“Bir alt kültür olarak sosyolojik ve antropolojik çalışmalara sıklıkla konu
olan Çingeneler, toplumsal çeşitliliğin olduğu kadar edebiyatın da önemli bir parçasıdır. Sosyolojik araştırmaların verileriyle de uyumlu olarak, Çingeneler edebiyat eserlerinde ötekileştirilmiş ve yoksul bir alt kültürün egemen olduğu bir hayatın içinde gösterilmişlerdir. Yapılan edebiyat araştırmaları popüler kültürün ve romantik bakışın etkisiyle çoğu zaman aşk ve eğlence hayatının özneleri konumundaki yetişkin baş karakterlere odaklanmış ve çocuk karakterleri ihmal etmiştir. Oysa bütün dünyada toplumsal alt sınıflar ve kültürlerle ilgilenen maduniyet çalışmalarının kadınlarla beraber en önemli inceleme grubunu oluşturan çocukların, hâlihazırda toplumsal ayrımcılıktan mustarip Çingeneler söz konusu olduğunda bir kat daha mağdur bir grup olarak ortaya çıktığı görülür.
Toplumun Çingenelere yukarıdan bakışına eğitimsiz ebeveynlerden öğrenilmiş aşağılık duygusunun eklenmesiyle söz konusu mağduriyet Çingene çocuklar için daha da derinleşmektedir. İncelenen çocuk romanlarındaki çocuklar tarafından oluşturulan Çingene imgesinin ortak noktası budur.”

“Bu amaçla yapılan çalışmada, çocuk romanlarında Çingene çocuk karakterlerin gerek ebeveynleriyle gerek Çingene olan/olmayan akranlarıyla ve yetişkinlerle olan ilişkilerinde aile bireylerinden öğrendikleri mağduriyet dilini nasıl yeniden
ürettikleri, Çingenelik algısına ve Çingene çocuk olmaya nasıl baktıkları mercek altına alınmaktadır. Bu romanlarda Çingene olan ve Çingene olmayan çocuk karakterlerin karşılaştırılması yoluyla Çingene çocukların temsilinin anlaşılması da amaçlanmıştır.”

Bu önemli çalışmanın tamamını okumak için tıklayınız.

Yazar hakkında sitemizde yer alan yazılara ulaşmak için tıklayınız:

Resimli Hayal Ansiklopedisi

Palyaçolar Giremez

BİR UTANÇ MASALI: FARELİ KÖYÜN KAVALCISI

Richard Schenkman’ın İnsanlık Tarihinde Büyük Yalanlar adlı bir kitabı var. Yetişkinler için yazılmış bu kitapta çocukların ilgisini çekecek bölümler de az değil. Hepimizin tanıdığı “Fareli köyün kavalcısı”nın gerçek öyküsü gibi… Bu bölümü okuyunca, yıllrdır düşlerimizi süsleyen bir masalın, aslında hiç de düşündüğümüz gibi olmadığını hemen anlayıveriyorsunuz.

Fareli köyün Kavalcısı aslında sihirli bir kavalı olan, fare avcısı bir adam. Hamelin köyünü farelerden kurtarmak için köy halkıyla pazarlık ediyor ve sonunda anlaşıyorlar. Kavalcı köyü farelerden temizliyor ama köy halkı parasını ödemeyince, köyün 130 çocuğunu alıp götürüyor.

Bu öykü aslında bir gerçekliğe gönderme yapıyor. Gerçekten de Ortaçağ Avrupası’nda kentler o kadar çok fare baskınına uğruyor ki sonunda çevre sakinleri bunlarla başa çıkabilmek için özel fare avcıları tutuyorlar. Veba korkusu karşısında, çocukları anne babalarından ayırıp yeni yerleşim merkezleri oluşturuyorlar. Avrupa’nın pek çok köy ve kasabasında çocuklar bir gecede ailelerinden alınıp bilinmeyen yerlere gönderiliyor. Hatta bazı tarihçiler, bu çocukların pek çocuğunun Haçlı Savaşları için toplandığını söylüyor.

Yıllardır sevimli bir masal klasiği diye tanımlanan bu masal, 1300’lü yıllarda Hamelin Köyü’nden 100’den fazla çocuğun kaybolduğunu ispatlayan tarihçilerin dile getirdiği bir gerçektir.

KAYNAK: YALVAÇ URAL- BAŞPARMAK ÇOCUKLAR SF. 85

BAŞLIĞI TAŞIYAN YAZIYI OKUMAK İÇİN İSE ŞURAYA TIKLAYIN.

Arapça Bilim Kurgu’da Yükseliş

Aşağıda paylaştığımız haber BBC’ye ait. Haberi sunuş şekilleri biraz oryantalistçe geldi bize. Bu sebepten haberin başlığını değiştirerek veriyoruz. Haberde önemli bilgiler yer alıyor. Yayıncılıkta Doğu’ya dönme zamanı çoktan geldi!

***

Bilgisayar korsanlığı yapan ve mitolojik ruhlardan eski yazılar alan Görünmez Elif‘i duydunuz mu hiç?

Ya da oğlunu süper-savaşçıya dönüştürmeye çalışanlardan kurtarmak için galaksiler arasında ava çıkan Ajwan‘ı?

Büyük olasılıkla duymadınız… Ama duymanız gerekirdi. Çünkü bu kahramanlar, hızla değişen Arap bilim kurgu edebiyatının başlıca çehreleri.

Bu tür kapsamında, bazen barışçı bir gösterinin bile uzun bir hapis cezasına yol açtığı ülkelerdeki siyasi gerçeklere meydan okunuyor; bazen de tahayyül bile edilemeyecek dinsel güçlerin anlaşılmasına yardımcı olunuyor.

Arap kültüründeki bilim kurgu açılımı o denli ilgi çekiyor ki, yakınlarda Londra’daki Dana Merkezi’nde yapılan bir konferans, konunun meraklılarıyla doldu taştı.

Genel anlamda bilim kurgu eserler, Arap dünyasının karmaşıklığına pek girmedi.

Lübnan asıllı Kanadalı bilim kurgu yazarı Emel el-Muhtar, yetişirken okuduğu bilim kurgu eserlerin, tabii uzaylılar dışında, “her zaman fazlasıyla ‘beyaz’ olduğunu” söylüyor.

El-Muhtar’a göre, bilinen bilim kurgu eserlerde zaman zaman etnik azınlıklara yer veriliyor olsa da, bunlar egzotikleştirme ya da korku yaratmanın ötesinde, hiçbir zaman olumlu anlamda kullanılmadı.

Emel el-Muhtar, “karşınıza sadece kurallar çerçevesinde benzer tiplemeler ve açık tenli ırklardan kahramanlar çıkar” diyor.

Bu nedenle, ilk bilim kurgu romanın, Shelley’nin Frankenstein‘ı ya da HG Wells’in The Time Machine (Zaman Makinesi) değil de, 13. yüzyılda Bağdat’ta yaşamış doktor-yazar Zekeriya el-Kazwini’nin eserleri olduğunu hatırlatmak, şaşırtıcı gelebilir.

Awaj bin Enfak, insanların davranışlarını gözlemlemek için Dünya’ya gelen ve bu gelişmiş canlı türlerinin tuhaflıkları karşısında şaşıran meraklı bir uzaylının hikayesini anlatır.

El-Kazwini’nin eserleri aslında Arap dünyası için o kadar da sıra dışı birşey değil.

Arap dünyasında çok eskilerden beri, pek çok İslami bilim kurgu edebiyatı örneği var. Uçan halıları ve esrarengiz ciniyle, hatta okuru bir ölçüde galaksilerde dolandırmasıyla, en bilinen örnek 1001 Gece Masalları kuşkusuz.

KAYNAK VE TAMAMINI OKUMAK İÇİN: BBC

GÖRSEL: Murat Palta – Osmanlı’da Star Wars çalışması

KAYNAK VE TAMAMI İÇİN : BBC

İhsan Fazlıoğlu: “Çocuk çünkü Gelecek”

XIX. yüzyılın sonlarına doğru İstanbul’a gelen Amerikalı bir seyyah-araştırmacı, uzun bir süre kalır ve bu sürede toplumu incelemeye koyulur. Pek çok konuda farklı gözlemlerde bulunan seyyah’ın ulaştığı ve seyahatnamesinde kaydettiği ilginç tespitlerden birisi şöyledir: “Biz Batılılar ile Doğulular (özellikle müslümanlar) arasındaki en önemli fark çocuk tasavvurlarında ortaya çıkar. Çünkü Batılılar çocuklarının bir an önce büyüyüp hayata atılmasını isterlerken Doğulular çocuklarının yavaş büyümesini, hatta hiç büyümeyip hep çocuk kalmasını dilerler”.

Bu cümleyi bir konuşmada alıntıladığımda, dinleyicilerden birisi, Batılılar ile Doğuluların bu şekilde farklı davranmalarının nedenlerini şöyle yorumladı: Batılılar çocuklarının bir an önce yetişip bağımsızlıklarını kazanmalarını ve özgür iradelerini kullanmalarını beklerlerken, Doğulular çocuklar üzerinde sürekli, ömür boyu devam edecek tahakküm kurmaya çalışırlar. Dolayısıyla sorun her iki medeniyetin insan iradesine ilişkin anlayışından kaynaklanır. Batılılar çocuklarının bir an evvel kendi özgür iradeleriyle hayata atılmalarını teşvik ederler; Doğulular ise çocuklarının, yaşları ne olursa olsun, hareket alanlarını kısıtlarlar.

İlk elde oldukça parlak gözüken bu yorum, gerçekten de doğru mudur? Böyle bir önerme nazarî olmadığından doğruluk ve yanlışlığı ancak ve ancak her iki toplumun hayatına geri gidilerek yanıtlanabilir. Hayatın doğasından kaynaklanan ifrat ve tefrit uçlar bir yana, günlük yaşamda çocuğun yeri nedir, başka bir deyişle her iki tasavvurda çocuk neye karşılık gelir? Bu sorunun yanıtını, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki komşum ile çocuğu arasındaki ilişkiden, hatta bölgedeki çocuk parkına gittiğimizde ABDli ailelerin çocuklarına yönelik davranışlarından gözlemlemek imkanını bulduğumu söyleyebilirim. Komşum bir gün bana, on sekiz yaşına basıp evden ayrılma emaresi göstermeyen çocuğu için psikoloğa başvurduğunu söylediğinde şaşırıp kalmıştım. Niçin çocuk evden ayrılmalıydı? Çünkü o artık büyümüştü, büyüdüğü için de bir yüktü. Bir an evvel sömürücü kapitalist düzenin çarklarında yerini almalı, üretime katılmalıydı. Bütün ABDli aileler böyle miydi? Elbette hayır! Özellikle, ama özellikle dindar aileler için çocuklar hala bir değer’di; modern aileler için ise kapitalist makinede yerini alması gereken bir parça. Değer ancak duyarlılığı, dolayısıyla duygu durumu yani vicdanı hayatiyet gösteren kişiler ve toplumlar için bir anlam ifade eder; makine’ye gelince duygusuzdur, parçanın mahiyetini değil, işlevi’ni, hatta katkı’sını önemser. İşlevi olmayan, işlevini yerine getirmeyen, getiremeyen, hatta getirmekle beraber katkısı olmayan bir parça dışarıya alınmalıdır, atılmalıdır.

Bu durumu, daha açık bir şekilde çocuk parkında müşahade ettim. Parka gittiğimizde, özellikle Türk aileler çocukları parka salıp kenarda, büyükler kendi aramızda sohbet ederken ABDli anne-babalar parka girip bizzat çocuklarıyla beraber oynamakta, çocuklarının diğer çocuklarla karışmasına, hatta oynamasına müsaade etmemekteydiler. Başka çocukları bile yabancı görüp onlardan korkmak oldukça ilginç bir tavırdı. Bizim için ise bütün çocuklar masum’du, ismet sıfatını haizdi; dolayısıyla ırkı, dili ve dini önemli değildi. Çünkü kötülük doğada değil hayattadır; hayatı kuran insanın irade-i akliyesinden kaynaklanır. Hele iki çocuğun karşılıklı olarak masumiyetlerinden pay almasını yabancı bulmak ancak doğaya yabancılaşan, hayatı yalnızca bir savaş alanı olarak gören insan için anlamı olması gerektir. Bu nedenledir ki doğası gereği masum olan çocuğun hayattan çıkarılması şarttır; çünkü makine masumiyeti kaldırmaz. Yine bu nedenledir ki başta Batı Avrupa toplumları olmak üzere sanayileşen toplumlarda çocuk terkedilmektedir. Sanayileşen toplumlarda bile çocuğa yine kırık dökük de olsa dinî-vicdanî değerlerini muhafaza eden ailelerin değer vermesi üzerinde düşünülmesi gereken bir durumdur. Çünkü bir toplumun dinî-vicdanî seviyesi o toplumda çocuğa verilen değerle ölçülebilir.

Evet! Çocuk, müslüman kültürde masumiyet ifadesidir ve ismet sıfatından pay alır. Akil ve baliğ, dolayısıyla kişi olan bir birey artık çocuk değildir. Anatomik-fizyolojik gelişimini tamamlayarak cinsiyetinin bütün biotik imkanlarına sahip ve aklı çalışmaya, iş görmeye başlayan, kişi olan birey artık hem Tanrı hem de hayat karşısında mükellef’tir, sorumludur. Sorumluk insanı çocuk olmaktan çıkartır, büyütür. Büyüyen, Türkçemizdeki güzel bir deyişle hayata atılan birey artık özgürdür, ki bundan dolayı da mesuliyet sahibidir; yani sorunlar/meseleler kendisine aittir. Hayat sorularını(suallerini) artık ailesi üzerinden değil doğrudan kendisine sorar; bu nedenle sorulandır yani mesuldür. Ailenin yeri artık bu soru-yanıt sürecinde bireye cevaplamalarında yardımcı olmaktır; cevapları bütünüyle üstlenmekde değil. Öyleyse müslüman kültürde çocuk ilgisi hakimiyet, tahakküm isteğiyle ilgili değil, tersine yardım isteğiyle ilgilidir. Yardım, hayatı makine gibi gören bir kültürde değil, ancak hayatı da bir değer olarak kabul eden kültürde anlamlı’dır.

Çocuğun anne karnında ikamet ettiği mekana Allah’ın Rahîm isminden mülhem rahim (rahm) adınının verilmesi; peygamberî sıfatlardan ismet lafzından türemiş masum sıfatının çocuğa âlem olması; yine çocuğa özce mutlak temiz anlamında melek denmesi, bunlar ve başka deyişler kültürümüzde çocuğun anlam ve değerini tebarüz ettiren önemli örneklerdir. Öte yandan kadim felsefe-bilim mirasımızda, Davud Kayserî’nin Şerh fusus’da, Mehmed Fenarî’nin Miftah el-uns’da ve Sainuddin Türkî’nin Temhid el-kavaid’de, vurguladıkları gibi, ister kitab-ı tekvinî ister kitab-ı tedvinî okunsun, görülecek ilk şey şudur: Varlık’ın hareket-i icadiye’sinin en yüce maksadı insanın hakikatidir; bu nedenle insanın hakikati, hakikatlerin hakikati’dir (hakikatü’l-hekaik). Çocuk bu hakikatin bilkuvve halidir; kişi ise bilfiil hali. Hiçbir kişi kendi hakikatinin bilfiil olma sürecini, büyümesini gözlemleyemez; ama çocuk kişiye bu imkanı verir. Çocuk, Varlık’ın hakikatinin üç boyutlu uzayda tecessüm etme sürecini müşahade, seyr ve temaşa etmenin en büyük imkanıdır. Bu nedenledir ki, çocuk, anne ve babanın kendi hakikatlerinin yeniden tecessüm etmesini seyr ettikleri en büyük cilve-i ilahî’dir. Kadim irfanî geleneğimizin dede ve ninelerin torun sevgisini de bu tespite bağlamaları son derece anlamlıdır.

Çoğu kez halkın muhayyilesiyle ürettiği bir mitos ciltlerce kitabın demek istediğini bir çırpıda özetler. Bu özet hem fikrî hem de hissî muhtevada olduğu için aklı ve vicdanı beraberce harekete geçirir. Konuyu özetleyen güzel bir mitosu Karadeniz mitolojisinde bulmak mümkündür: Evren’in bunca kötülüğe, zülme karşın Tanrı tarafından yok-edilmemesinin hikmeti, çocukların yüzü suyu hürmetinedir.

KAYNAK: ANLAYIŞ DERGİSİ

Yalvaç Ural: “Ülke duygusu çocukların içinden sökülüp atılıyor”

Fotoğrafçı yazar Lütfi Özgünaydın, İstanbul Fotoğraf ve Sinema Amatörleri Derneği’nde (İFSAK) başlattığı Yazarlar Projesi kapsamında Yalvaç Ural’ı ağırladı.

Burada yaptığı konuşmada Çocuk Edebiyatı’nın dünya üzerindeki yolculuğundan bahseden Ural, “dünya vatandaşı” dayatması altında ülke sevgisi olmayan çocuklar yetiştirildiğini belirtti.

Çocuklara tohum benzetmesi yaparak daha iyi nesiller için daha iyi tohumlara ihtiyaç duyulduğunu ifade eden yazar, “Dünyada çocuk edebiyatının başka bir yolculuğu var. Bu yolculuk, çocukları kimliğinden, benliğinden, ülkesinden koparıp başka yerlere taşıyor. Bu da oyunlarla, beslenmeyle, popüler kültürle yapılıyor.” dedi.

Ülke sevgisi ile büyümeyen ve “ben başka yerde de kolayca yaşayabilirim” diyen çocuklar yetiştiğini aktaran Ural, “Binlerce yıllık kazanım olan ülke duygusu çocukların içinden sökülüp atılıyor. Dünya vatandaşıymış gibi hayata böyle yönlendiriliyor. Bu aslında insanın özgür iradesi ile yapabileceği bir şey. Ama böyle bir toplum yönlendirmesi, şekillendirmesi gibi olmaya başladığı zaman, siz güçsüz, iyi tohumlar yetiştirmiyorsunuz demektir.” ifadelerini kullandı.

Yabancılaşmaya dur demek

Çocukların edebiyat ve yaşamla olan bağının azaltıldığını söyleyen Yalvaç Ural, çocukların kötü duygulara maruz kalarak yanlış tatlarla büyüdüklerini belirtti.

Kendi amacının yabancılaşmaya dur demek olduğunu da sözlerine ekleyen Ural, “O yüzden burada hem edebiyat hem yaşam hem eğitim hem çocukların oynadıkları oyuncaklarla, içlerinde şiddet, gerilim, aksiyon duygularının köpürtüldüğünü, çocukların yanlış yerlerden tat almaya götürüldüğünü görüyoruz.” diye konuştu.

KAYNAK: AKŞAM

Çocuk kitaplarıyla ilgili hangi sosyal medya hesabı takip edilmeli?

Pek çok konu ve gündemin yer aldığı sosyal medya elbette ki kitabın ve okumanın da en büyük paylaşım alanını oluşturuyor. Kitap tavsiyeleri, eleştirileri, değerlendirmeleri ve hatta satışları sosyal medya üzerinden çok hızlı ve etkili bir şekilde kendine yer buluyor. Kitaplarla ilgili tavsiye almak veya paylaşımda bulunmak isteyen herkes kendi beğenisine göre birkaç hesabı takibe alarak yeni bir okuma rehberliği edinmiş oluyor.

Daha önceleri gazetelerin kitap ekleri veya kitap dergileri üzerinden sağlanmaya çalışılan okuma deneyimi son yıllarda basılı yayından daha çok sosyal medya üzerinden gerçekleşiyor. Çeşitli fon ve görsellerle desteklenen kitap paylaşımları adeta birer “kitap fenomeni” doğuruyor ve hemen herkesin kitap tavsiyesi alabileceği belli başlı adresler öne çıkıyor. Peki bu hesaplarda sözü edilen tavsiyelere yönelik takipçilerin tutumu ne olmalıdır?

Yazımıza şu örnek üzerinden açıklık kazandıralım: Diyelim ki iki tane çok beğenerek takip ettiğiniz hesap var. Biri bir kitap hakkında olumlayan, destekleyen ve tavsiye eden nitelikte bir yazı yazarken diğeri aynı kitapla ilgili tamamen olumsuz bir tutum sergiliyor. Bu durumda takipçi hangisinin söz konusu kitap hakkında doğru bilgiyi paylaştığını nasıl ayırt edebilir?

Bu sorunun cevabı herkesin zevki ve beğenisi farklıdır şeklinde klişe ama doğru bir cümle ile geçiştirilebilir. Ancak son zamanlarda takipçilerin kafasının epey karışık olduğunu görüyoruz. Bu yüzden kitap temin etmekle ilgili tutumlarımıza dair bir hatırlatma yapmakta fayda görüyoruz.

Şu bir gerçek ki çocuk kitapları alanında hızlı bir ilerleme var. Gün geçmiyor ki yeni bir kitap yayınlanmasın! Her biri birbirinden güzel ve çekici gelen bu kitapları edinmek isteyen sosyal medya kullanıcıları seçim yapmak zorunda kaldığında hangisini seçeceğine elbette ki kendi karar verecek.

Sosyal medyadaki gözlem ve tecrübelerimiz maalesef ki yeterince okuma kültürüne sahip olmadığımızı gösteriyor. Takipçilerin çoğu fenomenlerin sürekli ve dağınık konulardaki paylaşımlarını hiçbir okuma vizyonu olmadan takip ediyor. (Okuma vizyonu dediğimiz kişinin bir kitabı niçin okumak istediği ile ilgili genel bir tasavvurdur.)

Sosyal medyada herhangi bir hesabı takibe başlamadan önce kendinize soracağınız tek soru “çocuğum ne okusa” olmamalıdır. Kitapların dünyasını yeterince tanımıyor olabilirsiniz, yeni çıkanları takip edecek vakit ve nakit probleminiz olabilir, kolaycılığa kaçıyor da olabilirsiniz. Bunların hepsi mümkün ve normal durumlar. Ancak harfleri ve kelimeleri okumak, dünyayı okumayı sağlıyorsa gerçek bir okumadır. Kendinize sormanız gereken öncelikle başka sorular var: Çocuğum neden kitap okumalı? Çocuğumun okumasını dilediğim kitapta ne gibi yazılı ve görsel nitelik arıyorum? Çocuğumun hangi yönünü desteklemek istiyorum? Okuduğu kitap çocuğuma hangi açıdan şifa olacak? Kitap tercihlerimizde ne kadar bağımsızız? Toplum mühendisliğinin parçası olacak bir okuma eylemine mi katılıyoruz yoksa bizi biz yapacak bir okumanın peşinde miyiz? Okumaya siyasal bir anlam yüklüyor muyum? Çoğumu endoktrine etmek mi istiyorum yoksa ona yaşadığı doğayı/toplumu anlamasını sağlayacak bir yol mu çiziyorum? Çocuğumu kitap tercihlerinde özgür bırakıyor muyum? Piyasanın, trendlerin ve gösteri toplumunun bir ferdini mi yetiştiriyorum?

Bu sorulara daha başka sorular da eklenebilir. Ama bizce “kimi takip etmeli, ne okumalı”dan önce yersiz paranoyaları, paternalist tutumu, otoriter ve disipliner yaklaşımı bir kenara bırakarak, ötekileştirici ya da ayrıştırıcı olmayan bir üslup belirlemeliyiz. Bu, elbette ki hakikatin temsilinin her zaman dile getireceğimizin de bir garantisidir…

Bu yüzden kendi yolunuzda yürümenin ilk adımını atmalısınız… Yanınızdaki minik adımlarla çok büyük bir patikanın oluşacağının sinyalini de vermiş olursunuz…

Hürmetler…

1 2 3 10